Имате клиент кој ви должи 100.000 МКД. Истиот клиент е и ваш добавувач и вие нему му должите 80.000 МКД. Дали мора едниот да другиот да испрати 100.000, а вие нему 80.000, или може да се пребие? Одговорот е: може и треба. Тоа се вика компензација и е најчестиот начин за намалување на банкарските такси, забрзување на затворање на побарувања и поедноставено сметководство. Денес објаснуваме како функционира двостраната и тристраната компензација во македонски контекст.
Што е компензација
Компензацијата е законско средство за гасење на меѓусебни побарувања и обврски без проток на пари. Се нарекува уште и пребивање. Кога две страни имаат меѓусебни должности, со потпишан договор се „пребиваат“ еден на друг до висината на помалата.
Пример:
- Вие должите на партнерот 80.000 МКД
- Партнерот ви должи 100.000 МКД
- По компензација, партнерот ви должи само 20.000 МКД
- Никој никому не плаќа банкарски такси за пренос од 80.000
Резултатот е чисто сметководство: четирите фактури (две ваши, две негови) се означени како платени по пребивање, и останува само едно мало побарување.
Што бара законот
Компензацијата во Македонија е регулирана со Законот за облигационите односи. Основни услови:
- Меѓусебност: Двата субјекта мораат да имаат меѓусебни побарувања (А должи на Б, Б должи на А)
- Истовидност: Двете побарувања мораат да бидат во иста валута (или со договорен пресметан курс)
- Достасаност: Побарувањата мораат да бидат достасани (рокот на плаќање мора да помине)
- Договор: Мора да постои потпишан договор за компензација помеѓу страните
Без договор, едностраната „одлука“ да се компензира не е валидна. Тоа е важно: ако вашиот сметководител само го „пребие“ во книгите без писмен договор, друга страна може да поведе постапка за неисплата.
Двострана компензација
Најчест случај. Двете страни седнуваат, ги прегледуваат меѓусебните фактури и потпишуваат единствен документ за компензација. Во документот најчесто се наведуваат:
- Кои фактури се пребиваат (од обете страни)
- Износот на пребивање
- Останатиот износ на должност (ако постои)
- Кој на кого плаќа разликата
Пример договор за компензација:
Договор за компензација помеѓу:
А ДОО, ЕДБ 4030001234567
Б ДОО, ЕДБ 4030007654321
А-те побарувања кон Б:
- ФАК-2026-000045 (15/03/2026): 60.000 МКД
- ФАК-2026-000058 (02/04/2026): 40.000 МКД
Вкупно: 100.000 МКД
Б-те побарувања кон А:
- ФАК-2026-000122 (10/03/2026): 50.000 МКД
- ФАК-2026-000145 (28/03/2026): 30.000 МКД
Вкупно: 80.000 МКД
Се пребиваат: 80.000 МКД
Останува: Б должи на А 20.000 МКД, рок 30 дена.И двете страни го потпишуваат и архивираат во своите системи.
Тристрана компензација
Кога се вклучени три фирми со кружна обврска, се прави тристрана компензација. Пример:
- А должи на Б 50.000
- Б должи на В 50.000
- В должи на А 50.000
Без компензација: 3 уплати од 50.000, 6 банкарски такси. Со тристрана компензација: 0 уплати, 0 такси, само договор.
Условот е истовидност и меѓусебност на сите три страни. Договорот ги вклучува сите три потписи и ги наведува сите кружни побарувања.
Тристраната компензација е законски прифатена ако сите три фирми се ДДВ обврзници и износите се документирани со фактури.
Како се одразува на ДДВ
Компензацијата НЕ влијае на ДДВ. ДДВ-от е веќе пресметан во моментот на издавање на фактурите. Компензацијата е само начин на затворање на побарувања, не на менување на даночната обврска.
Тоа значи: ако фактурите се од различни ДДВ периоди, ДДВ-от веќе бил пресметан кога фактурата била издадена. Компензацијата само ги затвора побарувањата.
Истовремено, не се издава нова фактура за компензацијата. Само се издава договор и се одразува во книгите како „плаќање по компензација“.
Кога не може да се компензира
Постојат ситуации каде законот забранува или ограничува компензација:
- Заштита на работници: Не може да се компензира должност за плата со побарување од друг тип
- Јавни обврски (ДДВ): Не може да се компензира должност кон УЈП со побарување од клиент
- Затворени побарувања: Веќе платени фактури не се компензираат повторно
- Различна валута без курс: ЕУР побарување и МКД должност без договорен курс не може да се пребие
- Спорни побарувања: Ако другата страна го оспорува побарувањето, не може да се компензира еднострано
Како Denarior го олеснува процесот
Денариор има посебен модул за компензација кој ги автоматизира сите чекори:
1. Идентификација на можности
Системот скенира клиенти кои се истовремено и добавувачи (исто ЕДБ во клиенти и добавувачи). За секој таков партнер, прикажува меѓусебни салда и предлага компензација.
2. Wizard за двострана компензација
Со неколку клика:
- Изберете партнер
- Системот ви ги покажува сите ваши неплатени фактури кон него и сите негови неплатени фактури кон вас
- Изберете кои фактури се пребиваат
- Системот го пресметува износот на пребивање и евентуалната разлика
- Кликнете „Генерирај договор“ и се создава PDF документ за потпис
3. Wizard за тристрана компензација
Истиот тек, но со три партнери. Системот проверува дали постои кружна обврска и ако постои, предлага тристрана компензација. Потпишаниот договор автоматски ги затвора сите фактури во сите три фирми (доколку и тие користат Денариор).
4. Архива и ревизорска трага
Сите потпишани договори за компензација се чуваат во системот. Ревизор може со еден клик да види секое затворено побарување кое не е затворено со уплата, туку со компензација, и да го отвори оригиналниот договор како доказ.
Грешки кои се прават најчесто
Грешка 1: Компензација без договор
Сметководителот „пребива“ во книги, не подготвува формален документ. Ако дојде до спор, вашата состојба е без правна основа. Секогаш писмен договор со потпис.
Грешка 2: Различна валута без курс
Имате побарување во ЕУР, должност во МКД. Без договорен курс на пресметка, компензацијата не е валидна. Договорот мора експлицитно да го наведе курсот за пресметка (НБРМ од одреден ден или меѓусебно договорен).
Грешка 3: Делумна компензација кога не е дозволено
Некои фактури по договор не може да се пребиваат (на пр. договорна казна, депозити). Проверете го договорот пред компензација.
Грешка 4: Заборавено да се додаде во ДДВ пријава
Иако компензацијата не менува ДДВ, она кое е пребиено мора да се означи како „платено по компензација“ во книгите. Инаку извештаите ви покажуваат лажни неплатени фактури.
Заклучок
Компензацијата е моќна алатка за намалување на банкарски такси и забрзување на затворање на побарувања. Двостраната и тристраната варијанти се законски прифатени во Македонија, со услов за писмен договор и достасани побарувања.
Денариор ги автоматизира двата процеса: идентификација на можности, генерирање договор, затворање на фактури и ревизорска архива. Тоа значи дека компензацијата престанува да биде „рачна евиденција“ и станува дел од нормален тек на работа.
За демонстрација на тристранската компензација во живо, посетете denarior.com.